Oyuntu Erozyonu

Oyuntu Erozyonu ve Sınıflandırılması
Oyuntular, herhangi bir toprak işleme aleti ile ıslah edilemeyecek genişlikte ve derinlikte, uzunluğuna meyilli çukurlardır. Yüzeysel akışın eğimli bir yamaç üzerinde belli bir yoğunluk ve hız kazanması halinde oluşan kinetik enerji ile toprak derinlemesine oyulur ve gittikçe daha büyük kanallar meydana gelir. Oluşan bu kanallara oyuntu ve bu şekilde toprak taşınmasına da oyuntu erozyonu denir. Yağışlarla birlikte bu oyuntular birer su kanalı veya derecik gibi su taşırlar.
Oyuntu erozyonunun başlıca nedeni, vejetasyon ve arazi kullanma şeklinde meydana gelen değişiklikler yani yanlış arazi kullanımıdır. Sürdürülebilir bir havza yönetiminde, arazideki mevcut oyuntular kararlı denge durumundadır. Bu durumda oyuntulardan taşınan su miktarı oyuntunun uygun bir şekline, hacmine ve eğimine sahiptir. Yanlış arazi kullanımında kararlı denge bozulduğu takdirde oyuntularda yeni duruma göre pozisyon alacaktır. Oyuntunun meyili, derinliği ve genişliği de değişecektir. Orman tahribi, merada aşırı otlatma ve yanlış tarım uygulamaları gibi arazilerin gelişi güzel kullanılması durumunda yüzeysel akış artacaktır. Böylece maksimum yüzeysel akış artarsa yeni bir denge oluşuncaya kadar oyuntu genişleyecek ve meyili de artacaktır. Yanlış arazi kullanımı devam ettikçe, oyuntu yatağında yüzeysel akışın yoğunlaşması ile oyuntunun derinleşmesi, genişlemesi ve oyuntu başının yukarıya doğru ilerlemesi kaçınılmazdır. Bu süreç, oyuntunun stabil hale gelmesi için gerekli yeni denge koşullarının oluşmasına kadar devam eder.
Bir başka ifade ile oyuntu erozyonu, oluk erozyonunun ilerlemiş safhasıdır. Daha büyük toprak kitlelerinin taşınmasına sebep olan bu çeşit erozyon, sel ve taşkın olayının da başlıca nedenidir. Oyuntu erozyonu, yamaç arazi üzerinde çizgiler oluşmaya başlaması ile kendini gösterir. Çizgi erozyonu ise, oyuntu erozyonunun ilk aşamasıdır. Bir yamaç üzerinde, yüzeysel akışın belli bir yoğunluk ve hız kazanması halinde oluşan kinetik enerji ile toprak derinlemesine oyulur ve yarılır. Yağışlarla birlikte oyuntular da birer su kanalı ve derecik gibi su taşırlar. Bu safhada çizgilerin derinliği 0.30 m.’den fazla değildir. Daha fazla ilerlemiş ve derinleşmiş, küçük dere şeklini almış oyuntulara sel yarıntısı, daha büyüklerine ise sel dereciği denir. Sel dereciklerinin daha büyükleri sel deresi ismini alır.
Gevşek yapıdaki, kaba tekstürlü, sığ toprak tabakalarına sahip eğimli arazilerde, şiddetli yağışlardan sonra meydana gelen aşırı ve hızlı yüzeysel akışlarla yoğun erozyon hareketi meydana gelir. Özellikle, yüksek eğimli dik yamaçlarda, kısa zaman süreçlerinde büyük toprak taşınmaları meydana gelebilir.
Sel Dereciği
Oyuntunun Derinliğine Göre Sınıflandırılması
TANIM
DERİNLİĞİ(cm.)
Çizgi
0-30
Sel yarıntısı
31-100
Sel Dereciği
101-300
Sel Deresi
301>
K. Aşk
 Oyuntunun Sıklığına Göre Sınıflandırılması
SIKLIĞI
TANIMLAMA
Seyrek oyuntular       
Oyuntular arası mesafe 30 m.den fazla
Sık oyuntular
Oyuntular arası mesafe 30 m.den az ve alanın % 75’inden az bir alanını kaplıyor.
Çok sık ve geniş oyuntular
Geniş ve derin oyuntular alanın % 75’inden fazlasını kaplıyor.
Norton, 1939, USDA, 1949
Oyuntunun Büyüklüğüne Göre Sınıflandırılması
OYUNTUNUN
Niteliği
Derinliği (m)
Yağış alanı (ha)
Küçük
1 veya daha az
2 veya daha az
Orta
1 – 5
2 – 20
Büyük
5 veya daha çok
20 veya daha çok
Scwab et, al, 1966
Ana sel deresi, havzanın su toplama bölgesinden başlayıp, boğaz bölgesinden geçerek birikme konisi bölümünde devam eder. Mecra yatağının eğimi, denge eğimi düzeyine düşüp, denge profili meydana gelene kadar,  dere yatağında oyulmalar devam eder.

Yüzey Erozyonu

Yüzey Erozyonu ve Sınıflandırılması
Yüzey erozyonu, eğimli bir arazi üzerinde toprak parçacıklarının yağmur suları etkisi ile yerlerinden oynatılıp, eğim yönünde aşağı doğru taşınması olayıdır. Arazi eğiminin muntazam ve yüzeyin düz olduğu yerlerde, yüzeysel akışın çizgi halinde veya derecikler şeklindeki belli kanallarda yoğunlaşmadığı durumlarda yağmur damlacıklarının etkisi ile yerlerinden kopan toprak parçacıklarını yüzeysel akışa geçen suların taşınması ile meydana gelen erozyondur. Yüzey erozyonunda arazi yüzeyi ne kadar düz olursa olsun, sathi akışa geçen sular bazı sığ oluklar meydana getirebilir. Bunlar dikkat çekecek derecede değilse yüzey erozyonu içinde kabul edilebilir, çizgiler halinde belirginlik kazanmışsa, oyuntu erozyonunun ilk aşamasından söz edilmesi daha doğrudur. Bu çeşit erozyon, arazi yüzeyinin tamamına yayılmış olduğundan ve çoğu zaman suda süspanse olarak veya eriyik halinde taşınan toprak açık bir şekilde gözle görülmediğinden ve arazi yüzeyindeki değişim de kısa sürede olmadığından, erozyon tahribatı hemen fark edilememektedir. O nedenle, yüzey erozyonunun verdiği zarar çoğu zaman önemsenmez.
Oysa yüzey erozyonu ülkemiz için telafisi zor, bazen telafisi mümkün olmayan büyük zararlara neden olan erozyon çeşididir. Arazideki organik maddece zengin verimli üst toprak tabakası yüzey erozyonu ile taşınarak, toprak tamamen verimsiz hale gelebilir. Erozyonun ileri aşamalarında, ana kayanın meydana çıkmasından sonra, ıslah çalışmaları ile arazinin tekrar kazanılma şansı da ortadan kalkmaktadır. Ayrıca, yüzey erozyonunun aktif olduğu su toplama havzalarında oluşan seller, can ve mal kaybına neden olmakta, ayrıca yerleşim ve tarım alanlarına ulaşım yollarına ve yolların sanat yapılarına büyük zararlar vermektedir. Sellerin taşıdığı rusubatla barajların, göl ve göletlerin dolması hızlanmaktadır.
Yüzey erozyonu, bitki örtüsünden yoksun ve korumasız kullanılan arazide şiddetini artırır. Genellikle, su geçirmez bir alt toprak üzerinde bulunan ve sığ bir üst toprak içeren alanlar ile ince tekstürlü ve organik madde içermeyen topraklarda bu tip erozyon daha şiddetlidir.
Yüksek Meyilde Korumasız Bağcılık

Yüksek Meyilde Korumasız Zeytin Plantasyonu

Yüksek Meyilde Tek Yıllık Buğday Üretimi
Yüzey Erozyonunun Sınıflandırılması
EROZYON SINIFI
İSİMLENDİRME
TANIMLAMA
0
Erozyon yok
Erozyon yok, ya da ihmal edilebilir derecede az
1
Hafif erozyon
Toprağın %0-25 ‘i taşınmış
2
Orta şiddette erozyon
Üst toprağın %25-75 ‘i taşınmış
3
Şiddetli erozyon
Üst toprağın %75-100 ‘ü taşınmış
4
Çok şiddetli erozyon
Üst toprağın tamamı, alt toprağın % 25-75’i taşınmış
5
Son derece şiddetli erozyon
Üst toprağın tamamı, alt toprağın %75den fazlası taşınmış

Prof. Dr. O. Uzunsoy, Doç. Dr. E. Görcelioğlu-1985